خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ و ادب، زهرا اسکندری: عملیات «طوفان الاقصی» و تحولات پس از آن، در کنار بازتاب گسترده رسانه‌ای، به یکی از موضوعات مهم ادبیات مقاومت نیز تبدیل شده است. در این میان، ادبیات نوجوان تلاش کرده با روایت‌های داستانی، نسل جدید را با ابعاد این رخداد و شخصیت‌های اثرگذار آن آشنا کند. کتاب «ارابه‌های جدعون» تازه‌ترین رمان نوجوان انتشارات حماسه یاران است که در ادامه رمان «فرمانده سری» نوشته شده و با محوریت شهید یحیی سنوار، مخاطب را به دل حوادث پس از عملیات طوفان الاقصی می‌برد.

این رمان می‌کوشد در قالب یک روایت پرکشش و ماجراجویانه، تصویری از ساختار و فضای جنبش حماس، تحولات میدانی غزه و شخصیت‌های شاخص مقاومت ارائه دهد؛ روایتی که نویسنده آن را بر پایه مطالعه منابع مختلف و با هدف نزدیک شدن به زبان و دغدغه‌های مخاطب نوجوان نوشته است.

به بهانه انتشار این اثر از سوی انتشارات حماسه یاران، با مصطفی رضایی، نویسنده «ارابه‌های جدعون»، درباره چرایی انتخاب این سوژه، روند نگارش، منابع پژوهشی، وضعیت ادبیات مقاومت برای نوجوانان و ویژگی‌های این رمان گفت‌وگو کرده‌ایم که در ادامه می‌خوانید.

*عنوان «ارابه‌های جدعون» برای بسیاری از نوجوانان ناآشناست. چرا این عنوان را انتخاب کردید؟

در انتشارات حماسه یاران ابتدا رمانی با عنوان «فرمانده سری» درباره طوفان الاقصی نوشته شد. این اثر یک رمان نوجوان متفاوت است که با استقبال مخاطبان روبه‌رو شد و تاکنون به چاپ ششم رسیده است.

«فرمانده سری» داستان پدر و پسری را روایت می‌کند که به قلب سرزمین‌های اشغالی نفوذ کرده و اطلاعاتی را جمع‌آوری می‌کنند که زمینه‌ساز شکل‌گیری عملیات طوفان الاقصی می‌شود. پایان این رمان هم‌زمان با آغاز عملیات طوفان الاقصی است.

استقبال از «فرمانده سری» انگیزه‌ای شد تا جلد دوم آن را با عنوان «ارابه‌های جدعون» بنویسیم. این کتاب اگرچه داستان و عنوانی مستقل دارد، اما در حقیقت ادامه جلد نخست است و وقایع آن در متن عملیات طوفان الاقصی جریان دارد؛ از آغاز این عملیات تا زمان شهادت شهید یحیی سنوار. روایت نیز بر مدار شخصیت شهید سنوار شکل گرفته و می‌توان گفت نخستین رمان نوجوان درباره ایشان است.

«ارابه‌های جدعون» برگرفته از مفاهیم کهن و تعالیم یهود است. صهیونیست‌ها نیز عملیات نظامی خود در غزه را که با هدف آزادی گروگان‌ها، نابودی حماس و ترور شهید یحیی سنوار آغاز کردند، با همین نام معرفی کردند.

این عملیات در نهایت به اهداف خود نرسید و با شکست مواجه شد. در پایان، رژیم صهیونیستی ناچار به تبادل اسرا شد و از نظر رسانه‌ای نیز شکست سنگینی را متحمل شد. همچنین نتوانست شهید یحیی سنوار را مطابق برنامه خود به دام بیندازد و در نهایت، شهادت ایشان در شرایطی رقم خورد که تصاویر آخرین لحظات مقاومتش بازتاب گسترده‌ای در جهان پیدا کرد و به شکست مضاعف جبهه صهیونیستی انجامید.

«ارابه‌های جدعون»، عملیاتی که به کابوس صهیونیست‌ها تبدیل شد

*در این کتاب تا چه اندازه به منابع عبری، اسرائیلی یا پژوهش‌های غربی رجوع کرده‌اید؟ برای اینکه روایت صرفاً یک‌سویه نباشد، چه معیارهایی در انتخاب منابع داشتید؟

تاکنون پنج رمان با موضوع اسرائیل و مقاومت نوشته‌ایم که «فرمانده سری»، «ارابه‌های جدعون» و چند اثر دیگر از جمله آن‌ها هستند. بخشی از منابع این آثار، رسانه‌های رسمی اسرائیل از جمله شبکه ۱۴ این رژیم است؛ رسانه‌هایی که با بررسی مصاحبه‌ها و برنامه‌هایشان می‌توان اطلاعات و کدهای قابل توجهی استخراج کرد.

بخش مهم دیگری از منابع، رمان «خار و میخک» نوشته شهید یحیی سنوار است. از این اثر برای شناخت فضای زندگی او، به‌ویژه دوران اسارت ۱۰ تا ۱۵ ساله‌اش در زندان‌های اسرائیل و همچنین تحلیل شخصیت و نگاه او استفاده کردیم. در رمان «ارابه‌های جدعون» نیز روایت با یک فلش‌بک به دوران اسارت شهید سنوار آغاز می‌شود و در ادامه، فرماندهان اسرائیلی برای شناخت روحیات او به سراغ بازجوی سابقش می‌روند؛ همان بازجویی که بعدها گفته بود: «من از یحیی سنوار بازجویی می‌کردم، اما در حقیقت او از من بازجویی می‌کرد. او گفته بود که ما درحال حاضر اسیر شما هستیم اما یک روز می‌رسد که شما اسیر ما خواهید بود.»

یکی از محورهای اصلی کتاب، معرفی جنبش حماس است؛ اینکه این جریان چگونه شکل گرفته، ساختار آن چیست، تونل‌های زیرزمینی، تجهیزات، اتاق‌های سایبری و شیوه فعالیتش چگونه است و چرا اسرائیل با وجود عملیات گسترده نتوانست به اهداف خود دست یابد. بسیاری از این اطلاعات برای نوجوانان و حتی بخش زیادی از بزرگسالان ناشناخته است و تلاش کردیم در قالب داستان، این شناخت را به مخاطب منتقل کنیم.

همچنین رهبر شهید انقلاب بر عملیات طوفان الاقصی تاکید داشتند و درباره مجریان این عملیات فرمودند: «بازوهای کسانی را که این عملیات را انجام دادند، می‌بوسم.» همین نگاه، اهمیت پرداختن به این موضوع را برای ما دوچندان کرد.

عده‌ای به بنده گفتند که علت نگارش دو اثر رمانی برای عملیات طوفان الاقصی چیست. زیرا پس از این عملیات، در برخی تحلیل‌های داخلی، انتقادهایی مطرح شد و عده‌ای آن را اقدامی اشتباه دانستند یا معتقد بودند باید با هماهنگی ایران انجام می‌شد. در حالی که به اعتقاد من، تاریخ اسرائیل را می‌توان به دو دوره «پیش از طوفان الاقصی» و «پس از طوفان الاقصی» تقسیم کرد. پس از این عملیات، تصویر اسرائیل در افکار عمومی جهان دستخوش تغییر شد؛ به‌گونه‌ای که این رژیم با موجی از اعتراضات جهانی و افزایش فشارهای رسانه‌ای و سیاسی مواجه شد.

همان‌گونه که در واقعه عاشورا، هنگامی که جبهه باطل خود را در معرض شکست می‌بیند، نهایت خشونت و شرارت خود را آشکار می‌کند، پس از طوفان الاقصی نیز چهره واقعی اسرائیل بیش از گذشته برای افکار عمومی جهان نمایان شد و موج گسترده‌ای از مخالفت‌ها و حمایت‌های مردمی از فلسطین شکل گرفت.

از نگاه من، طوفان الاقصی یک عملیات پیش‌دستانه بود؛ زیرا اسرائیل پیش از آن نیز طرح‌هایی در دست اجرا داشت. همچنین این عملیات، شکست اطلاعاتی بزرگی برای اسرائیل رقم زد؛ شکستی که به گفته بسیاری از تحلیلگران، این رژیم هنوز نتوانسته منشأ و چگونگی وقوع آن را به‌طور کامل تبیین کند.

یکی از محورهای اصلی کتاب، معرفی جنبش حماس است؛ اینکه این جریان چگونه شکل گرفته، ساختار آن چیست

*در سال‌های اخیر آثار متعددی درباره فلسطین منتشر شده است. «ارابه‌های جدعون» چه زاویه دید یا نکته‌ای دارد که آن را از آثار مشابه متمایز می‌کند؟

ادبیات مقاومت برای نوجوانان، به‌ویژه در موضوع مقاومت معاصر، هنوز بسیار نحیف است. منظور من از ادبیات مقاومت، صرفاً آثار مربوط به دفاع مقدس نیست، بلکه مقاومت امروز منطقه است. به‌عنوان نمونه، اثری با موضوع یمن در دست انتشار داریم که با همکاری نشر معارف منتشر خواهد شد و نخستین رمان نوجوان درباره تک‌تیراندازان یمنی به شمار می‌رود.

درباره حزب‌الله، حماس و دیگر اضلاع جبهه مقاومت نیز آثار اندکی برای نوجوانان وجود دارد. یکی از مهم‌ترین انگیزه‌های نگارش «ارابه‌های جدعون» معرفی حماس به مخاطب نوجوان بود؛ نسلی که شخصیت‌هایی مانند ابو عبیده یا شهید یحیی سنوار را به‌عنوان الگو می‌شناسد، اما شناخت عمیقی از اندیشه، سبک زندگی و شخصیت آنان ندارد.

وقتی ابو عبیده با چفیه قرمز خود در رسانه‌ها ظاهر می‌شود یا تصویر آخر شهید یحیی سنوار در جهان منتشر می‌شود، بسیاری از نوجوانان در کشورهای مختلف از آن‌ها الگو می‌گیرند. این شخصیت‌ها از جذابیت و کاریزمای ویژه‌ای برخوردارند، اما این ابعاد شخصیتی تاکنون به‌درستی برای نوجوانان روایت نشده است. هدف نخست ما این بود که این جذابیت‌ها و ویژگی‌های شخصیتی و قهرمانانه را معرفی کنیم و هدف دوم نیز آشنا کردن نوجوانان با ساختار و ماهیت حماس بود.

گاهی نویسنده صرفاً برای تخلیه اطلاعات خود درباره یک شخصیت، رمانی ۳۰۰ یا ۴۰۰ صفحه‌ای می‌نویسد، اما ما در «فرمانده سری» و «ارابه‌های جدعون» چنین رویکردی نداشتیم. پیش از آغاز نگارش، برای هر اثر هدف‌گذاری مشخصی انجام دادیم.

در «فرمانده سری» دو هدف اصلی دنبال می‌شد؛ نخست اینکه نوجوان پس از پایان کتاب به این نتیجه برسد که نبرد با اسرائیل، صرفاً یک نزاع سیاسی نیست، بلکه از نگاه ما یک نبرد مقدس است. هدف دوم نیز پیوند دادن روایت داستان با مسئله منجی و اندیشه مهدویت بود. برخلاف تصور برخی، این موضوع تنها به اعتقادات شیعی محدود نیست و در وصیت‌نامه برخی فرماندهان فلسطینی نیز به آن اشاره شده است. آنان تصریح کرده‌اند که بیعت با حضرت مهدی(عج) در گرو نابودی رژیم صهیونیستی است و ما نیز بر اساس اعتقادات آخرالزمانی خود، این رژیم را مانعی در مسیر تحقق وعده الهی می‌دانیم.

مهم‌ترین مسئله در رمان نوجوان، تعداد صفحات نیست، بلکه هدفی است که نویسنده برای ذهن مخاطب طراحی می‌کند و اینکه آیا پس از مطالعه کتاب، آن هدف محقق می‌شود یا خیر. بر همین اساس، حجم آثار ما نیز متناسب با همین هدف‌گذاری تعیین شده است.

بازخوردهای میدانی از کتاب «فرمانده سری» نشان داد این رویکرد موفق بوده است. در مراسم رونمایی و جشن امضای کتاب در یزد، حدود ۴۰۰ تا ۵۰۰ نوجوان حضور داشتند و همین استقبال، انگیزه نگارش «ارابه‌های جدعون» را ایجاد کرد.

در این کتاب علاوه بر شهید یحیی سنوار، شخصیت‌هایی مانند شهید محمد الضیف نیز معرفی می‌شوند؛ چهره‌هایی که با وجود جایگاه مهمشان، در ادبیات داستانی نوجوان کمتر به آن‌ها پرداخته شده است. از سوی دیگر، با توجه به شرایط اقتصادی، افزایش قیمت کاغذ و رقابت شدید رسانه‌های دیجیتال با کتاب، تجربه نشان می‌دهد هرچه حجم آثار برای نوجوانان بیشتر شود، حتی اگر اثر ارزشمند باشد، احتمال خستگی مخاطب افزایش می‌یابد. از این‌رو تلاش کردیم روایت را با حجم مناسب و متناسب با ویژگی‌های مخاطب نوجوان ارائه کنیم.

*این کتاب برای نوجوان نوشته شده؛ چرا قالب رمان را برای روایت موضوعی مثل فلسطین انتخاب کردید؟ رمان چه امکانی دارد که کتاب پژوهشی یا گزارش تاریخی ندارد؟

در قرآن کریم، درباره داستان حضرت یوسف(ع) که یکی از کامل‌ترین و جذاب‌ترین روایت‌های قرآنی است، خداوند به پیامبر(ص) دستور می‌دهد این ماجرا را در قالب قصه برای مخاطبان نقل کند؛ زیرا داستان، زمینه تفکر مخاطب را فراهم می‌کند. به همین دلیل، روایت داستانی و رمان، تأثیرگذاری بیشتری نسبت به انتقال مستقیم مفاهیم دارد.

وقتی یک موضوع در قالب رمان و داستان بلند روایت می‌شود، مخاطب درگیر روایت شده و فرصت بیشتری برای اندیشیدن پیدا می‌کند؛ در حالی که اگر همان مفاهیم به‌صورت مستقیم بیان شوند، معمولاً اثرگذاری کمتری خواهند داشت.

با وجود جذابیت‌های تلویزیون، انیمیشن و سایر محصولات تصویری، دامنه تخیل مخاطب در این رسانه‌ها محدود است؛ زیرا همه جزئیات به‌صورت آماده در اختیار او قرار می‌گیرد. اما در رمان، مخاطب خود در شکل‌گیری فضا، شخصیت‌ها و صحنه‌ها نقش دارد و تخیلش فعال می‌شود.

ممکن است یک صحنه در رمان برای هر نوجوان تصویری متفاوت در ذهن ایجاد کند و همین آزادی در تخیل، یکی از مهم‌ترین جذابیت‌های داستان برای مخاطب نوجوان است.

در نگارش رمان نوجوان تلاش می‌کنیم آثاری خلق کنیم که پرکشش، امنیتی، اکشن و دارای گره‌ها و پیچش‌های متعدد داستانی باشند؛ زیرا نوجوان امروز به چنین روایت‌هایی علاقه دارد و بخشی از این نیاز ذهنی را در بازی‌های رایانه‌ای و محصولات سرگرمی جست‌وجو می‌کند.

یکی از چالش‌های کتاب‌های نوجوان این است که مخاطب، پس از مواجهه با جذاب‌ترین بازی‌ها، انیمیشن‌ها و رسانه‌های دیجیتال، اگر در کتاب با روایتی کند و کم‌کشش روبه‌رو شود، معمولاً پس از خواندن چند صفحه انگیزه ادامه مطالعه را از دست می‌دهد. به همین دلیل، رمان نوجوان باید از همان ابتدا مخاطب را با تعلیق، هیجان و روایت پرتحرک همراه کند.

در «فرمانده سری» دو هدف اصلی دنبال می‌شد؛ نخست اینکه نوجوان پس از پایان کتاب به این نتیجه برسد که نبرد با اسرائیل، صرفاً یک نزاع سیاسی نیست، بلکه از نگاه ما یک نبرد مقدس است. هدف دوم نیز پیوند دادن روایت داستان با مسئله منجی و اندیشه مهدویت بود

*فکر می‌کنید خلأ اصلی ادبیات مقاومت برای نوجوان امروز چیست؛ کمبود سوژه، کمبود فرم‌های تازه یا کمبود نویسندگانی که زبان نسل جدید را بشناسند؟

مشکل اصلی کمبود سوژه نیست، بلکه کمبود «سوژه‌یابی» است. امروز فقط درباره جنگ با رژیم صهیونیستی چندین اثر داستانی برای نوجوانان نوشته شده و در حوزه تربیت سیاسی نیز آثار متعددی تولید شده است. به اعتقاد من، بخشی از مشکل این است که برخی نویسندگان دچار بحران سوژه‌یابی شده‌اند.

این مسئله پیش‌تر نیز مورد توجه رهبر شهید انقلاب قرار گرفته بود. ایشان در دیدار با سینماگران، با اشاره به ظرفیت‌های فراوان دفاع مقدس تأکید کردند که این حوزه گنجی بی‌پایان است و تنها بخش محدودی از آن کشف شده است. حتی در همان جلسه، کتاب «خاک‌های نرم کوشک» را به‌عنوان نمونه‌ای از کشف یک سوژه ارزشمند معرفی کردند. این نگاه نشان می‌دهد که مسئله، کمبود سوژه نیست، بلکه ناتوانی در کشف سوژه‌های تازه است.

همین بحران سوژه‌یابی باعث می‌شود برخی نویسندگان یا اساساً کمتر تولید کنند، یا به سراغ موضوعات تکراری و روایت‌های موازی بروند؛ آثاری که به دلیل تکرار، جذابیت خود را برای مخاطب از دست می‌دهند.

عامل دوم فاصله گرفتن نویسندگان از زبان و سلیقه نسل جدید است. امروز آثاری در حوزه نوجوان وجود دارد که از نظر تکنیک‌های داستان‌نویسی بسیار قوی هستند، در جشنواره‌ها جایزه می‌گیرند، اما سال‌ها از چاپ نخست آن‌ها می‌گذرد و هنوز مخاطب چندانی پیدا نکرده‌اند. این نشان می‌دهد که نویسنده از نظر فنی توانمند است، اما ذائقه نوجوان امروز را نمی‌شناسد.

در ادبیات نوجوان، تنها تسلط بر تکنیک‌های نویسندگی کافی نیست؛ نویسنده باید بداند نوجوان امروز به چه چیزهایی واکنش نشان می‌دهد و چه عناصری برای او جذاب است. حتی درباره موضوعاتی مانند میزان فضاسازی داستان نیز میان نویسندگان اختلاف‌نظر وجود دارد؛ اینکه فضاسازی گسترده به پیشبرد داستان کمک می‌کند یا باعث خستگی مخاطب می‌شود.

نویسنده نوجوان باید «نوجوان درون» خود را زنده نگه دارد. همان‌طور که از کودک درون سخن گفته می‌شود، نویسنده نیز باید نوجوان درون فعالی داشته باشد تا بتواند ذهن، دغدغه‌ها و علایق نسل امروز را درک کند. بدون این شناخت، محصول نهایی در واقع کتابی برای بزرگسالان خواهد بود که تنها برچسب «نوجوان» خورده است و طبیعی است که با استقبال مخاطب روبه‌رو نشود.

حتی ما در طراحی جلد و تصویرسازی نیز تلاش کرده‌ایم براساس روحیات نوجوانان عمل کنیم. برای نمونه، در یکی از آثار که درباره فرماندهان یگان نوپو است، تصویر جلد، فرمانده‌ای را در حال نشانه‌گیری با سلاح نشان می‌دهد. برخی این موضوع را به ترویج خشونت تعبیر کردند، در حالی که از نظر ما، این تصویر متناسب با فضای داستان و تقابل با دشمن است و جذابیت بصری لازم را برای مخاطب نوجوان ایجاد می‌کند.

اگر نویسنده شناخت درستی از روان‌شناسی و ذائقه نوجوان نداشته باشد، حتی با رعایت همه اصول فنی نیز اثرش نمی‌تواند با مخاطب ارتباط برقرار کند؛ زیرا آنچه تولید می‌شود، کتابی با ذهنیت بزرگسالان برای نوجوانان خواهد بود، نه اثری که از دل جهان نوجوانانه برخاسته باشد.

مستند زندگی شهید دکتر محمدمهدی طهرانچی در شیراز روی پرده می‌رود